Κοντά σε όλα τα άλλα σημαντικά θέματα, πιστεύω ότι οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι του Σολωμού φέρνουν στην επιφάνεια και το ζήτημα της κοινωνικής υπευθυνότητας του δημιουργού, της σχέσης που διατηρεί με το ευρύτερο περιβάλλον, της πολιτικής στάσης που υιοθετεί απέναντι στην κρίσιμη ιστορική στιγμή. Με μια ιντρικαδόρικη διατύπωση θα έλεγα ότι στη δική μου αντίληψη οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, όπως και το μεγαλύτερο μέρος της σολωμικής δημιουργίας, είναι βαθιά πολιτικοποιημένο έργο, με την αριστοτελική βεβαίως έννοια της πολιτικοποίησης, της ίδιας ακριβώς που συναντάμε και σε άλλα εμβληματικά έργα της νεότερης δημιουργίας, όπως ο Επιτάφιος του Ρίτσου, ο Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου, το Άξιον Εστί του Ελύτη.
Αν επιλέγω τώρα να αναφερθώ ειδικά στους Ελεύθερους Πολιορκημένους είναι γιατί ο «πολιτικός» Σολωμός είναι μια υποφωτισμένη πλευρά του σολωμικού έργου και πάντως κείται πέραν των ορίων της συντηρητικής φιλολογικής κριτικής που συνηθίζει να κουκουλώνει την αμηχανία της απέναντι στον ποιητικά εκφρασμένο δημόσιο λόγο του Σολωμού κλείνοντας τον στο αχρονικό και βολικό κάδρο του εθνικού ποιητή, όπου η έννοια του εθνικού υπερβαίνει, λειαίνει και, τελικά, χωνεύει τις ενοχλητικές πλευρές του πολιτικού – χωρίς βεβαίως να δίνει ικανοποιητική λύση στο πρόβλημα.
Άλλωστε, ολόκληρη η νεωτερική δημιουργία της χώρας μας, ενταγμένη στο ταραγμένο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον του εικοστού αιώνα, θα επανέφερε διαρκώς το ζήτημα της κοινωνικής υπευθυνότητας και της πολιτικής θέσης του δημιουργού και του έργου του ή θα το εννοούσε εκ του αποτελέσματος. Τα πιο σημαντικά έργα της θα διατηρούσαν μια ευκρινή ή υπόγεια επικοινωνία με το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον και οι πιο σημαντικοί δημιουργοί θα προέβαιναν σε ευκρινείς ή συμβολικές χειρονομίες απέναντι στις κρίσιμες πολιτικές εξελίξεις, με βασικό γνώμονα την κριτική διάθεση απέναντι στην αυταρχική εξουσία, στάση που άρχισε να υποχωρεί μέχρι εξαφανίσεως κατά τις τελευταίες δεκαετίες.
Αναπόφευκτη εξέλιξη. Η ελληνική κοινωνία περνάει τη φάση της ραγδαίας συντηρητικοποίησης, μαζί της συντηρικοποιείται και η διανόηση, μαζί της συντηρητικοποιείται και η γραφή. Η ιδιότητα του λογοτέχνη ως κριτικού διανοούμενου τείνει πλέον να αντικατασταθεί απ’ το πρότυπο ενός προσδεδεμένου στο άρμα της εξουσίας γραφιά ή από την εικόνα ενός μονήρους δημιουργού που είναι αποκομμένος από τον γύρω κόσμο, που είναι εσώκλειστος στον ιδιωτικό του χώρο, που συνάπτει σχέσεις μόνο με το σινάφι, που αρθρώνει λόγο μόνο σε βιβλιοπαρουσιάσεις, που εκφράζει την ενόχλησή του μόνο όταν δεν συμπεριλαμβάνεται στις βραχείες λίστες, που κηρύσσει αισθητικές επαναστάσεις στις σελίδες του βιβλίου του, αλλά αποφεύγει να εκφράσει τον παραμικρό κριτικό λόγο απέναντι στην εξουσία, που μπορεί να υποψιάζεται παντού φωτιές αλλά κρατά απολύτως προσηλωμένα τα μάτια στην οθόνη του υπολογιστή.
Επανέρχομαι όμως στην περίπτωση του Σολωμού για να κλείσω το σύντομο αυτό σημείωμα. Γνωστός ο προβληματισμός που αναπτύχθηκε για τη στάση που τήρησε στη διάρκεια της εθνικής επανάστασης και δη της πολιορκίας του Μεσολογγίου. Όταν οι καπνοί πύκνωναν πάνω απ’ την πολιορκημένη πόλη, αυτός αντί να πάρει το γιαταγάνι ή το ντουφέκι έσφιγγε την πένα του. Ήταν, τελικά, σωστή η επιλογή του; Ως κοινωνία έχουμε εδώ και ενάμιση αιώνα συμφωνήσει ότι ναι, έπραξε το σωστό και πως πολύ περισσότερα προσέφερε στην κοινή υπόθεση με την πένα απ’ όσα θα προσέφερε με την κουμπούρα του. Αλλά έρχεται τώρα η αντίληψη ενός κοινωνικά ανενεργού δημιουργού να αναιρέσει το συμπεφωνημένο. Καλώς έσφιγγε την πένα του ο Σολωμός αλλά κακώς κοιτούσε τους καπνούς του Μεσολογγίου, στον αφαλό του θα ’πρεπε να ’ναι επικεντρωμένος.
Επιμένω να πιστεύω πως δεν είναι έτσι.
Π.Χατζημωυσιάδης
[Η φωτογραφία είναι της Βάλιας Γιγαντίδου]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου