Εδώ στα βάθη οι νεκροί είναι πιο κοντά από τους ζωντανούς

 

Μετά την πυρκαγιά στη Μόρια, το σύνθημα «Είμαστε όλοι μετανάστες», μέσα στη συμβολική αλληλεγγύη και το είδος συμπαράστασης που εκφράζει, παύει να υφίσταται. Ξεκάθαρα πλέον είμαστε «καταδικασμένοι» να περιγράφουμε τον ηθικό αποτροπιασμό με λέξεις, με την πραγματικότητα να υπερβαίνει και την πιο άγρια φαντασία. Αν η λογοτεχνία αφομοιώνει την πραγματικότητα και το αντίστροφο, η κάθε Μόρια δεν παραπέμπει απλώς σε μια ανθρωπιστική κρίση, η οποία αναπαράγει άνισα συστήματα διακυβέρνησης ισχυρών και ανίσχυρων κρατών, σε συνθήκες πολέμου, αλλά μάλλον θυμίζει το εφιαλτικό σύμπαν του Τόλκιν, την Μόρντορ.

Καθώς το προσφυγικό αναλώνεται σχεδόν μόνο σε ελέγχους των συνόρων και στην ευθύνη Μ.Κ.Ο. για να δοθεί πρόσκαιρη λύση, οι αφανισμοί θεωρίας, πράξης και ανθρώπων διογκώνονται, προκαλώντας θυμό, αλάφιασμα και αγωνία.

Όσοι και όσες γράφουμε και διαβάζουμε, είμαστε εκ νέου αντιμέτωποι με τα γνωστά και ιστορικά διλήμματα θεωρίας και πράξης. Η πραγματικότητα γίνεται θεριό ανήμερο που μεταλλάσσεται διαρκώς. Όλες οι λέξεις των λογοτεχνικών κειμένων για την προσφυγιά και τη μετανάστευση, δεν είναι επαρκείς για να αλλάξουν τα συμβάντα. Καθώς συνομιλούμε, η ανάγκη σύζευξης της λογοτεχνίας και της τέχνης με την πολιτική και την ιδεολογική τοποθέτηση στους καιρούς αυτής της πολυεπίπεδης κρίσης είναι αναγκαία. Διαφορετικά, η αποπολιτικοποίηση μπορεί να οδηγήσει σε μια εσωτερική διαδικασία απομόνωσης, όπου ο κάθε συγγραφέας θα αναστενάζει με οδύνη για τα δεινά της ανθρωπότητας στην ησυχία του σπιτιού του.

Η αναζήτηση πρόσκαιρου καταφύγιου στους νεκρικούς τάφους από τους πρόσφυγες παραπέμπει στα κείμενα του Τζόσεφ Ροτ, ο οποίος περιέγραψε τις δικές τους εποχές κρίσης.

Εδώ στα βάθη οι νεκροί είναι πιο κοντά από τους ζωντανούς (Ροτ, Τ., 2019, Τα χρόνια των ξενοδοχείων, Αθήνα, Άγρα, σ. 340)

Το να είσαι ξένος και εκτοπισμένος αποκαλύπτει τη διάσταση ανάμεσα σε όσους έχουν κάπως βολευτεί και στους υπόλοιπους:

Ένα είναι βέβαιο: πως είμαι μόνος σ’ αυτή την ξένη πόλη ̇ και το πρωί, περπατώντας στους δρόμους της, ένα ρίγος με διαπερνάει σύγκορμο ̇ το ρίγος του ανθρώπου που βολοδέρνει άστεγος ανάμεσα -σε τόση κρεμασμένη στα μπαλκόνια- σπιτίσια θαλπωρή (Ο.π., σ. 296).

Η Μόρια, λοιπόν, είναι βαριά επισήμανση για το τι γίνεται όταν ο ανθρωπισμός καταργείται και γίνεται υποκρισία, ενώ παράλληλα, ο οικείος εθνικισμός απλώνεται για να ενισχύσει την ξενοφοβία και τον ρατσισμό.

Κι ο αντίλαλος …: «Από τον ανθρωπισμό μέσω του εθνικισμού στην αποκτήνωση» (Ο.π., σ. 340)

Γι’ αυτό τα καράβια που μεταφέρουν τους πρόσφυγες δεν αποτελούν λύση, αλλά μεταθέτουν το πρόβλημα κάπου αλλού, όπου θα γίνουν νέες προσπάθειες συγκάλυψης του ανθρώπινου πόνου. Με τον ίδιο προβληματισμό, ο Ροτ περιέγραφε τη μεταφορά των προσφύγων με καράβια:

Κρύφτηκε όλη η φτώχεια της προσφυγιάς τους, δεν παραδίδεται πια στα ξεδιάντροπα περίεργα βλέμματα (Ο.π., σ. 38)

Στο διήγημα «η Μετανάστις», ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης περιγράφει τους διωγμούς των μεταναστών από τους ντόπιους, τη διαρκή αναζήτηση καταφυγίου και άλλη μία πυρκαγιά μίσους.

Αλλά τι να σοι είπω; Το δειλινό ήλθον οι χωρικοί και τινες ζητούντες να μας αποβάλωσιν εκ του χωρίου.

- Διατί;

- Διότι, κατά δαιμονικήν σύμπτωσιν, την αυτήν νύκτα, καθ’ην εφθάσαμεν  εις το χωρίον, όπου έως τότε ήτον υγίεια, χωρικός τις ησθένησεν αιφνιδίως και την πρωίαν απέθανεν. Οι άνθρωποι λοιπόν εταράχθησαν και επίστευσαν ότι ημείς τους φέραμε την επιδημίαν.[…]

Την ακόλουθον νύκτα έρχονται έξωθεν της οικίας άνδρες και γυναίκες με στοιβιάς και με ξηρούς θάμνους, και εζήτουν να μας καύσωσιν.

(Παπαδιαμάντης, Α., 1981, Άπαντα, Τόμος Πρώτος, κριτική έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλίδης, “Η Μετανάστις”, Αθήνα: εκδόσεις Δόμος, σ.σ. 43-44)

Κλείνοντας: η λογοτεχνία αποκαλύπτει διαχρονικά πολιτικά προβλήματα, στα οποία καλούμαστε έμπρακτα να πάρουμε θέση. Και ίσως, πέρα από έναν εύπεπτο καταγγελτικό λόγο, ο οποίος εξατμίζεται γοργά, ένα πρώτο βήμα να είναι η υπενθύμιση του Ροτ:

Ο πόνος είναι η μεγαλύτερη, η θριαμβεύτρια Διεθνής (σ. 300)

Κωστούλα Μάκη